ادبیات «بازگشت به عصر حجر»؛ از جنگ ویتنام تا جنگ ایران
فرنوش رام - اسرائیل، ۱۳/فروردین/۱۴۰۵ : رئیسجمهور ایالات متحده شامگاه چهارشنبه ۱۲ فروردین در یک سخنرانی از
کاخ سفید خطاب به مردم آمریکا، با اشاره به «عملیات خشم حماسی» علیه ایران، تأکید
کرد که «بهزودی، خیلی زود، در مسیر تکمیل تمام اهداف نظامی هستیم».
دونالد ترامپ، جنگ مشترک
آمریکا و اسرائیل علیه ایران، در سیوسومین روز آن را، «یک سرمایهگذاری واقعی
برای آینده فرزندان و نوههای مردم آمریکا» نامید و گفت یک ایرانِ هستهای «سرطانی
بدخیم» بود که میبایست از آن خلاص شد؛ «قلدری در خاورمیانه بود که دیگر چنین نیست».
رئیسجمهور آمریکا افزود:
«در دو تا سه هفتهٔ آینده ضربات بسیار سختی به آنها وارد خواهیم کرد. آنها را به
عصر حجر بازخواهیم گرداند؛ جایی که به آن تعلق دارند».
دقایقی بعد از آن، پیت هگست،
وزیر دفاع آمریکا، در پیامی در شبکهٔ ایکس نوشت: «بازگشت به عصر حجر»؛ پستی که
واکنشهای بسیاری در آمریکا، جهان و ایران بهدنبال داشته است.
عبارت تهدیدآمیز بازگرداندن ایران به «عصر حجر» بهتازگی بر زبان
دونالد ترامپ و وزیر دفاع او جاری شده است. رهبران آمریکا در دورههای گذشته، در
مناسبات همواره بحرانی واشینگتن با تهران، حتی در روزهای آغازین جنگ جاری، هنوز
این عبارت را دستکم بهصورت علنی به کار نبرده بودند.
«عصر حجر» به دورانی گفته میشود که مردمان برای ساخت ابزار، از سنگ،
استخوان و چوب استفاده میکردند.
آقای ترامپ همچنین با تهدید به «در تاریکی فرو رفتن» ایران، از رهبران
باقیماندهٔ جمهوری اسلامی خواسته تا مسیر دیپلماسی را برای دستیابی به توافقی که
به جنگ در دو تا سه هفتهٔ آینده پایان دهد، در پیش بگیرند و گفت: «اگر در این بازه
زمانی توافق به دست نیاید، اهداف کلیدی را زیر نظر داریم. اگر توافقی در کار
نباشد، به همه نیروگاههای تولید برق آنها ضربات بسیار شدیدی وارد خواهیم کرد،
احتمالاً بهصورت همزمان».
او هفته قبل هم گفته بود که زدن نیروگاههای برق ایران را با «بزرگترین
نیروگاه» آغاز خواهد کرد.
رئیسجمهور آمریکا ۱۱ فروردین هم در پیامی نوشت: «انفجار و نابودی کامل تمامی نیروهای
تولید برق، چاههای نفت، و جزیرهٔ خارک و احتمالاً تمامی تأسیسات آبشیرینکن»،
انتقامی برای سربازان آمریکایی خواهد بود که در «۴۷ سال حکومت وحشت»
ایران کشته شدند.
سیاستمداران اسرائیل و تهدید «عصر حجر»
در دو دههٔ اخیر، جهان عبارت «عصر حجر» را
بارها در گفتار رهبران و نظامیان اسرائیلی در قبال حزبالله در لبنان، حماس در
باریکه غزه، یا علیه سوریه شنیده بود. اسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، سال گذشته
این تهدید را در مورد جمهوری اسلامی نیز به کار برد.
در تابستان ۲۰۰۶، پس از آنکه حزبالله لبنان در یک عملیات، هشت سرباز اسرائیلی را
کشت و دو سرباز دیگر را ربود و به لبنان منتقل کرد، اهود اولمرت، نخستوزیر وقت،
وارد جنگی با این گروه مورد حمایت جمهوری اسلامی ایران شد که ۳۴ روز طول کشید. تهدید
سیاستمداران اسرائیلی در آن هفتهها به بازگرداندن لبنان به «عصر حجر» صرفاً لفاظی
نبود؛ بلکه جنگی ویرانگر به لبنان تحمیل شد که آثار عمیق آن تا دو دهه بعد نیز
ادامه یافت. طولانی شدن بازسازی و شرایط دیگر موجب شد که حزبالله تا ۱۷ سال پس از آن از
هرگونه تحرک نظامی علیه اسرائیل خودداری کند؛ امری که اسرائیل را به استفاده از
مدل «ضاحیهای کردن» در جنگهای بعدی تشویق کرد.
پس از حملهٔ گروه افراطی حماس به اسرائیل در مهر ۱۴۰۲، هنگامی که حزبالله
در حمایت از این گروه وارد کارزار نظامی با اسرائیل شد، یوآو گالانت، وزیر دفاع
وقت، حزبالله را تهدید کرد که نهتنها جنوب لبنان، بلکه ضاحیه و هر نقطهٔ دیگری
در لبنان را به «عصر حجر» بازخواهد گرداند. حسن نصرالله، دبیرکل وقت حزبالله، در
مقابل مدعی شد که این گروه اسرائیل را به «عصر حجر» بازمیگرداند. هرچند حزبالله
در آن جنگ ۱۱ماهه ضرباتی به
اسرائیل وارد کرد، اما اسرائیل، علاوه بر کشتن نصرالله و شمار زیادی از فرماندهان
ارشد و نیروهای میدانی حزبالله، خسارات سنگینی به ضاحیه و جنوب لبنان وارد کرد که
کم از نزدیک شدن به شرایط «عصر حجر» نبود و به فقر شدیدتر مردم این کشور انجامید.
اسرائیل کاتز، وزیر دفاع کنونی، دریک ماه اخیر نیز تهدید کرده که
لبنان درنتیجه تحرکات حزبالله «به عصر حجر» بازگردانده خواهد شد. حزبالله در
سومین روز جنگ جاری آمریکا و اسرائیل با ایران، اینبار به نشانهٔ انتقام از «خون
به زمین ریختهشده» علی خامنهای، که ولیفقیه و مقتدای مذهبی این گروه نیز بود،
وارد جنگ شده است. اسرائیل هزاران سرباز خود را با بولدوزرهای متعدد به لبنان
اعزام کرده تا به گفته کاتز، دهکدههای جنوب لبنان را «شخم بزنند». بولدوزرها
تخریب خانههای نزدیک مرز را آغاز کردهاند. کاتز گفته است «نوار امنیتی جنوب
لبنان» برای اطمینان از امنیت ساکنان شمال اسرائیل و دور نگه داشتن شبهنظامیان
حزبالله باید گسترش یابد. بیش از یک میلیون نفر از ساکنان جنوب لبنان در داخل
کشور خود آواره شدهاند و مشخص نیست در پایان جنگ با چه گسترهای از ویرانی روبهرو
خواهند شد، هرچند کاتز گفته است که آنها اجازه بازگشت نخواهند داشت.
پس از حملهٔ حماس به اسرائیل درمهر ۱۴۰۲، اسرائیل حملات
شدیدی به باریکهٔ غزه انجام داد که بنا بر گزارشهای سازمان ملل و نهادهای حقوق
بشری، به ویرانی گسترده زیرساختها، شبکههای برق و بهداشت انجامید. این حملات بهعنوان
ضربه به گروه افراطی حماس توجیه شد؛ گروهی که از سوی آمریکا و اتحادیه اروپا نیز
تروریستی شناخته شده است. یوآو گالانت، وزیر دفاع وقت، مهاجمان را «حیوانات انساننما»
خواند که باید زیر ضربات خردکننده قرار گیرند و شرایط اولیه زندگی از آنها و
حامیانشان سلب شود. این اظهارات یکی از موضوعهای مطرحشده علیه اسرائیل در دیوان
کیفری بینالمللی لاهه بود و تیم حقوقی اسرائیل برای توجیه آن تحت فشار قرار گرفت.
جنگ غزه با ویرانیهای عظیمی که به بار آورد، حدود ۲.۳ میلیون نفر از
ساکنان غزه را تقریباً به «عصر حجر» بازگرداند و با جابهجاییهای مکرر، شرایط
زندگی آسوده را از آنها گرفت.
در تابستان ۲۰۱۴ نیز، ارتش اسرائیل پس از ربوده شدن و کشته شدن سه نوجوان یهودی در
کرانهٔ باختری بهدست نیروهای حماس، عملیات نظامی را به غزه گسترش داد؛ جنگی
مرگبار و ویرانگر که عملاً بخشهای وسیعی از این منطقه را به شرایط «عصر حجر»
نزدیک کرد. بنی گانتس، رئیس وقت ستاد ارتش، به گفته خود، به این موضوع افتخار کرد.
او که بعدها وارد سیاست شد، در سال ۲۰۱۹ نیز همین تهدید را دربارهٔ پیامدهای تحرکات حماس در غزه تکرار کرد.
اهود باراک، وزیر دفاع وقت اسرائیل، در بهار ۲۰۱۰ حکومت بشار اسد در
سوریه را تهدید کرد که اگر همچنان اجازه دهد محمولههای راکتی ایران از طریق سوریه
به حزبالله در لبنان ارسال شود، سوریه را به «عصر حجر» بازخواهد گرداند. این پیام
از طریق میانجیها نیز مستقیماً به بشار اسد منتقل شد. در ۱۴ سال بعد، اسرائیل به
حملات هوایی آشکار و پنهان در سوریه بسنده کرد، اما چند روز پس از فروپاشی حکومت
بشار اسد در پاییز ۲۰۲۴، فرصت یافت تا با بمبارانهای سنگین، تأسیسات و توان نظامی زمینی،
دریایی و هوایی سوریه را از بین ببرد. سوریهٔ تحت رهبری احمد الشرع، که مورد حمایت
ترکیه و سپس عربستان و آمریکا قرار گرفت، از حملات بعدی اسرائیل در امان ماند.
جنگ ویتنام، جنگ افغانستان
هرچند سیاستمداران اسرائیل بارها از این
تهدید در قبال دشمنان خود استفاده کردهاند، اما عبارت «عصر حجر» در ادبیات نظامی
قرن اخیر به ژنرال کورتیس لهمی نسبت داده میشود.
ژنرال لهمی، فرمانده نیروی هوایی آمریکا در جنگ جهانی دوم و دوران
جنگ سرد، که به سختگیری شهرت داشت، در کتاب خاطراتش درباره «مأموریت» خود،
بمباران ویتنام برای بازگرداندن آن سرزمین به «عصر حجر» را بهمنظور واداشتن
نیروهای ویتنام شمالی و ویتکنگها، متحدان جنوبی آنها، به عقبنشینی توجیه کرد.
پس از حملات القاعده در سپتامبر ۲۰۱۱ و فروپاشی برجهای
دوقلوی نیویورک و مجموعهای از حملات همزمان دیگر این گروه، جرج بوش پسر، رئیسجمهور
وقت ایالات متحده، دستور حمله به القاعده در خاک افغانستان را برای بیرون کشیدن بنلادن
از کوههای تورابورا صادر کرد.
پنج سال پس از آن جنگ، پرویز مشرف، رئیسجمهور وقت پاکستان، به شبکهٔ
تلویزیونی سیبیاس آمریکا گفت که ریچارد آرمیتاژ، معاون وقت وزیر دفاع آمریکا، در
دیداری با رئیس دستگاه اطلاعات پاکستان، این کشور را در صورت همکاری نکردن با
آمریکا «به بازگرداندن به عصر حجر» تهدید کرده بود. آرمیتاژ این لحن را تأیید
نکرد، اما اذعان داشت که به پاکستان هشدار داده بود باید در آن کارزار جنگی در
کنار آمریکا باشد.
