امید تهران و واشینگتن به توافق، با بیاعتمادی عمیق و خواستههای متفاوت
رادیو فردا ۲۲/فروردین/۱۴۰۵ -11آپریل 2026 : هیئتهای بلندپایۀ ایالات متحده و جمهوری اسلامی در حالی جمعهشب ۲۱ فروردینماه عازم اسلامآباد پایتخت پاکستان شدند که هر یک، دیگری را به نقض تعهدات مربوط به آتشبس موقت، متهم کردهاند.
مقامهای کاخ سفید تأیید کردهاند که امید چندانی به گشایش فوری تنگۀ
هرمز در نتیجۀ گفتوگوهای برنامهریزی شده برای روز شنبه ندارند.
از سوی دیگر، طرف ایرانی پا را فراتر گذاشته و گفته بدون برآورده شدن
دو پیششرط، شامل برقراری آتشبس در لبنان و آزادشدن داراییهای مسدودشدۀ ایران،
اصولاً قادر به آغاز گفتوگو با طرف آمریکایی نخواهد یود.
تا ساعاتی دیگر مشخص خواهد شد که طرح این خواستهها از سوی محمد باقر
قالیباف و عباس عراقچی رئیس مجلس و وزیر خارجۀ ایران چه تأثیری بر مذاکرات برنامهریزی
شده خواهد داشت؛ مذاکراتی که میتواند دیدار عالیرتبهترین نمایندگان دو کشور از
زمان انقلاب اسلامی در ایران، نزدیک به نیم قرن پیش را رقم بزند.
ایران که در طول نزدیک به چهل روز جنگ با اسرائیل و آمریکا متحمل
ضربات سهمگینی شد و علاوه بر زیرساختهای نظامی و راهبردی، بسیاری از چهرههای
ارشد حکومت از جمله علی خامنهای رهبر جمهوری اسلامی را هم از دست داد، نشان داده
که به رغم ادعای دونالد ترامپ دربارۀ پیروزی، همچنان میتواند حملاتی را علیه
زیرساختهای انرژی و تأسیسات نظامی در کشورهای همسایهاش ترتیب داده و از آن
مهمتر، عبور و مرور کشتیها از تنگۀ هرمز را مختل کند.
جنگ خاورمیانه باعث بزرگترین شوک نفتی تاریخ معاصر شده، به توان تولید
و توزیع حاملهای انرژی در کشورهای حوزۀ خلیج فارس آسیب زده، و نگرانیهای گسترده
و فزایندهای را نسبت به احتمال اوجگیری تورم، بهخطر افتادن امنیت غذایی و چهبسا
دورهای دیگر از رکود اقتصاد جهانی بهوجود آورده است.
دونالد ترامپ در آستانۀ انتخابات میاندورهای کنگره که چند ماه دیگر
برگزار خواهد شد، با فشار سنگینی برای یافتن یک راه خروج آبرومندانه از تازهترین
جنگ خاورمیانه روبرو است. رئیسجمهور ایالات متحده، سهشنبۀ گذشته، تنها ساعاتی
مانده به ضربالاجلی که برای «نابودی تمدن ایران» مشخص کرده بود، از آغاز یک آتشبس
موقت خبر داد.
مذاکره زیر سایۀ بدبینی: مقامهای ایرانی به آمریکاییها و بخصوص استیو ویتکاف فرستادۀ ویژه و جَرِد کوشنر داماد و مشاور دونالد ترامپ اعتماد ندارند؛ دو چهرهای که هم در آستانۀ جنگ ۱۲ روزه سال گذشته و هم تا ساعاتی پیش از جنگ اخیر، مشغول گفتوگو با عباس عراقچی وزیر خارجۀ جمهوری اسلامی بودند.
محمد باقر قالیباف رئیس مجلس
ایران که اینبار ریاست هیئت ایرانی را عهدهدار شده، در بدو ورود به اسلامآباد
تأکید کرد که ایران «با حسن نیت، اما بیاعتماد به آمریکا» وارد این مذاکرات میشود.
در سوی دیگر میز هم، اینبار
رهبری تیم مذاکره کننده با جیدی ونس معاون رئیسجمهور آمریکا است؛ چهرهای با
تجربۀ اندک در سیاست خارجی که همواره از منتقدان دخالت نظامی ایالات متحده در
کشورهای دیگر بوده است.
معاون رئیسجمهور ایالات
متحده روز جمعه پیش از ترک واشینگتن به قصد اسلامآباد گفت «دست دوستی کشورش به
سوی ایران دراز است»، اما باید دید که آیا ایرانیها هم «با حسن نیت» مذاکره
خواهند کرد یا خیر.
او ساعاتی قبل هم در اظهار
نظری مشابه، هشدار داده بود که اگر ایرانیها «قصد بازی دادن» داشته باشند، هیئت
آمریکایی فریب نخواهد خورد.
دو مقام دولت آمریکا که
خواستند هویتشان محفوظ بماند، میگویند فضای حاکم بر کاخ سفید در آستانۀ مذاکرات
اسلامآباد، حاکی از بدگمانی است. به گفتۀ این دو مقام، دونالد ترامپ متقاعد شده
که بازگشایی سریع و آسان تنگۀ هرمز، «بعید» است؛ حتی اگر مذاکرات اسلامآباد به
موفقیتهایی هم منجر شود.
از سوی دیگر اما، رئیسجمهور
آمریکا تلاش میکند در فضای عمومی با اعتماد به نفسی بالا سخن بگوید. دونالد
ترامپ در یکی از تازهترین اظهار نظرهایش در مورد تنگۀ هرمز، در حالی که
نمایندگانش به حریم هوایی پاکستان نزدیک میشدند، در جمع خبرنگاران ادعا کرد که
تنگۀ هرمز، «خیلی زود، با یا بدون همکاری ایران» باز خواهد شد.
آقای ترامپ ساعاتی پیشتر هم
هشدار داده بود که «[هیئت مذاکرهکنندۀ] ایرانیها، تنها برای مذاکره کردن، زنده باقی
ماندهاند».پیشتر برخی منابع
ادعا کرده بودند که آمریکا از اسرائیل خواسته که برخی مقامات ایرانی، از جمله عباس
عراقچی و محمدباقر قالیباف را «موقتاً» از فهرست اهداف خود کنار بگذارند تا امکان
مذاکره به طور کلی از بین نرود.
به گفتۀ دو مقام آمریکایی، رئیسجمهور ایالات متحده در عین حال نسبت
به توان و قدرت تصمیمگیری هیئت ایرانی هم مشکوک است. به گفتۀ آنها، دونالد ترامپ
معتقد است که ایرانیها، عباس عراقچی را فاقد توان لازم و ابتکار عمل مورد نیاز
برای پیگیری دیپلماسی میدانند.
وزیر خارجۀ جمهوری اسلامی ظاهراً از اعتماد علی خامنهای رهبر پیشین
حکومت برخوردار بود؛ اما حالا در نخستین و چهبسا مهمترین مذاکراتی که در غیاب علی
خامنهای برگزار میشود، ریاست هیئت ایرانی به محمدباقر قالیباف واگذار شده است؛
چهرهای اصولگرا و تندرو، اما تاحدودی عملگرا. فردی که دونالد ترامپ پیشتر هم از
در جریان بودن مذاکراتی با او، پرده برداشته بود.
محمد باقر قالیباف اما در آستانۀ ترک تهران، بار دیگر بر دو پیششرط
ایران برای ورود به مذاکرات تأکید کرده بود: آزاد شدن داراییهای مسدود شدۀ ایران
در نتیجۀ تحریمها، و تسری آتشبس به لبنان.
اسرائیل و آمریکا از همان روز سهشنبه گفته بودند که توقف عملیات
نظامی اسرائیل در لبنان، ربطی به این آتشبس موقت ندارد. با وجود این، دونالد
ترامپ از نخستوزیر اسرائیل خواست که از دامنۀ حملاتش به لبنان بکاهد و بنیامین
نتانیاهو هم از صدور فرمانی برای آغاز گفتوگو با دولت لبنان خبر داد.
جمعهشب و ساعاتی پیش از مذاکرات برنامهریزیشدۀ ایران و آمریکا،
ریاست جمهوری لبنان تأیید کرد که در نخستینگام، سفیران لبنان و اسرائیل در
واشینگتن در تماسی تلفنی، بر سر دیداری در روز سهشنبۀ آینده توافق کردهاند.
موضوعی که میتواند بهمعنای تحقق یکی از پیششرطهای مورد نظر ایران تلقی شود.
هرچند برخی منابع میگویند اسرائیل تأکید کرده که با وجود آمادگی برای
گفتوگو با دولت لبنان، از مقابله با حزبالله، گروه تحت حمایت جمهوری اسلامی دست
برنخواهد داشت.
فاصلۀ عمده درمواضع: دونالد ترامپ پیشتر گفته که طرح پیشنهادی ایران، مبنای گفتوگوهای اسلامآباد خواهد بود. این درحالیاست که طرح۱۰ مادهای پیشنهادی ایران، با طرح ۱۵ مادهای، که پیشتر از سوی آمریکا مطرح شده بود، شباهت چندانی ندارد؛ موضوعی که میتواند نشانگر فاصلۀ زیاد دو طرف و نیاز به کار، صبوری و حسن نیت قابل توجه برای پشت سر گذاشتن اختلافات عمده باشد.
طرح ایران شامل خواستههایی عمده و اساسی است؛ از جمله برچیدهشدن
تحریمهایی که سالهاست اقتصاد این کشور را به زانو درآورده، و بهرسمیت شناختن حق
حاکمیت تهران بر تنگۀ هرمز، آبراهی که ایران میگوید قصد دارد از کشتیهای عبوری
از آن، تعرفه دریافت کند. تهران همچنین تأکید کرده که بهعنوان یک عضو پیمان عدم
اشاعۀ تسلیحات هستهای، باید حق قانونیاش برای غنیسازی اورانیوم در سطح غیر
نظامی به رسمیت شناخته شود.
از سوی دیگر واشینگتن از ایران خواسته که ذخیرۀ اورانیوم غنیشده با
خلوص بالای خود را تحویل داده و غنیسازی اورانیوم، برنامۀ موشکی و حمایت از گروههای
نیابتیاش در منطقه را بهکلی کنار بگذارد. دونالد ترامپ بارها تکرار کرده که
ایران نمیتواند و نباید به سلاح هستهای دست یابد.
همچنین احتمال میرود که هیئت آمریکایی خواستار آزادی همۀ شهروندان
ایالات متحده که در ایران زندانی هستند هم بشود. در حال حاضر دستکم شش شهروند
آمریکا در ایران زندانی هستند؛ از جمله رضا ولیزاده روزنامهنگار سابق رادیو
فردا، و کامران حکمتی جواهرفروش.
باربارا لیف دیپلمات پیشین که در دورۀ ریاست جمهوری جو بایدن، به
عنوان معاون وزیر خارجه در امور خاور میانه هم کار کرده بود، معتقد است که با
توجه به فاصلۀ عمیق میان مواضع دو کشور، «خطر آغاز مجدد درگیری نظامی بسیار زیاد
است».
او میگوید دولت ترامپ بهخوبی از فشار ناشی از اختلال درعرضۀ انرژی و
افزایش شدید قیمت بنزین در آمریکا آگاه است.
غروب جمعه اعلام شد که نرخ تورم سالانۀ ایالات متحده با جهشی به میزان
۹ دهم درصد درماه
گذشته، به ۳ و۳ دهم درصد، یعنی
بالاترین نرخ تورم در نزدیک به سه سال اخیر رسیده است.
باربارا لیف میگوید «زمان به نفع دولت آمریکا نیست». به گفتۀ این
دیپلمات پیشین، «این همان چیزی است که باعث اعتماد به نفس بالای مقامات ایرانی شده
است». اعتماد به نفسی که به اعتقاد او، «چندان هم بیدلیل وناشی ازسوء برداشت نیست»
--- ضمیمه، رادیو فردا، ۲۳/فروردین/۱۴۰۵ : مذاکرات ایران و آمریکا در اسلامآباد برای پایان جنگ بدون نتیجه پایان یافت
جِیدی ونس با اشاره به اینکه گفتوگوها با ایران به توافق ختم نشد،
گفت پس از ارائۀ «آخرین و بهترین پیشنهاد»، اسلامآباد را ترک میکند.
او افزود: «ما با یک طرح بسیار ساده اینجا را ترک میکنیم؛ چارچوبی
برای تفاهم که آخرین و بهترین پیشنهاد ماست. باید دید آیا ایرانیها آن را میپذیرند
یا نه».
