جاده ابریشم جدید؛ بریتانیا چرا به دنبال نقشآفرینی درآسیای
میانه است؟
*زیرتصویر، درسال ۲۰۲۴،
دیوید کامرون، وزیر خارجه وقت بریتانیا، ازهرپنج کشور آسیای میانه ومغولستان دیدار
کرد.
عبرت صفا ، ازسرویس ازبکی بیبیسی، 22آپریل 2026 : پنج
کشور آسیای میانه درسالهای۱۹۹۰ و۲۰۰۰ چندان مورد توجه بریتانیا نبودند. تماسهای سطح بالا
نادر بود. درسال ۱۹۹۱، زمانی که اتحاد جماهیر شوروی فروپاشید، قزاقستان،
قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان وازبکستان به کشورهای مستقل تبدیل شدند، اما لندن
همچنان آنها را «حیاط خلوت» روسیه میدانست.
شماری از پژوهشگران علوم سیاسی دربریتانیا همچنان به
این منطقه درچارچوب آنچه «بازی بزرگ» خوانده میشود نگاه میکنند؛ رقابتی تاریخی
میان امپراتوری روسیه وامپراتوری بریتانیا بر سر نفوذ درآسیای میانه. بریتانیا درنهایت
این رقابت را واگذار کرد.
دربیست سال گذشته، این منطقه از آسیا که درمجاورت
افغانستان قرار دارد، شریک مهمی برای کشورهای غربی در زمینه آنچه مبارزه با
تروریسم خوانده میشد بود. اما زمانی که طالبان افغانستان دراوت۲۰۲۱ قدرت را به دست گرفت، همکاری دراین زمینه تا حد زیادی
متوقف شد.
کمیته امور خارجی مجلس عوام درگزارشی که سه سال پیش با
عنوان «کشورها در چهارراه: تعامل بریتانیا درآسیای میانه» منتشر شد، این تعامل را
«بهشدت ناکافی»، واکنشی و متمرکز براهداف کوتاه مدت توصیف کرد.
این کمیته گفت دولت بریتانیا باید سیاستی روشن و مبتنی
بر ارزشها برای آسیای میانه تدوین کند و «تلاش نکند با چین یا روسیه رقابت کند،
بلکه گزینههای دیگری به رهبران آسیای مرکزی ارائه دهد.»
گفتن آن آسان، اما انجامش دشواراست. روسیه و چین برآسیای
میانه تسلط دارند: روسیه بهعنوان یک قدرت اقتصادی و منبع سرمایهگذاری و چین که
به شریک تجاری اصلی این کشورها تبدیل شده است.
علاوه بر این، این منطقه به گذرگاهی مناسب برای روسیه
جهت دور زدن تحریمهای غربی اعمالشده بهدلیل جنگ در اوکراین تبدیل شده است، منطقهای که از طریق
آن به اصطلاح «واردات موازی» انجام میشود.
وزارت خارجه بریتانیا از این موضوع آگاه است واعلام
کرده است که بریتانیا «بهطور بسیار فعال با قزاقستان وازبکستان درباره مسئله دور
زدن تحریمها همکاری میکند.»
چرا بریتانیا اکنون به این منطقه دوردست علاقهمند شده
است؟
نخست، بهدلیل برگزیت.
خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا بر روابط اقتصادی با
آسیای میانه تاثیر گذاشت. در واکنش به موانع جدید، بریتانیا ساز و کار تجاری خود
را با عنوان «تسهیلات تجاری کشورهای در حال توسعه» راهاندازی کرد که بر اساس آن،
ازبکستان نخستین کشوری شد که هزاران کالا را بدون پرداخت عوارض گمرکی به بریتانیا
صادر کرد.
*توضیح تصویر،بریتانیا به منابع معدنی آسیای میانه علاقهمند است. اما قطعا تنها
نیست. درتصویر، یک کامیون کمپرسی دریک سرمایهگذاری مشترک معدنی تاجیک-چینی دیده
میشود
علاوه بر این، بریتانیا به نیروی کار مهاجر از خارج
اروپا، بهویژه دربخش کشاورزی، نیاز پیدا کرده وشرایط ویزا برای کارگران ازبکستان،
قرقیزستان و تاجیکستان را تسهیل کرده است. درسالهای اخیر، تقریبا ۱۰هزارنفر ازآسیای میانه با ویزای کار فصلی به بریتانیا
رفتهاند.
کمیته امور خارجی پارلمان بریتانیا اشاره کرده است که
بسیاری خواستار افزایش نه تنها تعداد ویزاهای صادرشده، بلکه تعداد مشاغل تحت پوشش
آن هستند، بهگونهای که شامل لولهکشها، برقکاران و کارکنان بخش سلامت نیز شود.
دوم، مسئله مواد معدنی حیاتی است.
آسیای میانه دارای ذخایر لیتیوم، اورانیوم و فلزات خاکی
کمیاب است که بریتانیا برای «گذار سبز» وصنعت فناوری پیشرفته خود به آنها نیاز
دارد. همچنین این منطقه دارای ذخایر غنی منگنز و کروم است، فلزاتی که درصنعت فولاد
و تولید باتری استفاده میشوند.
درسند «دستورکار ۲۰۳۵: راهبرد مواد معدنی حیاتی» دولت بریتانیا آمده است که
این کشور باید ایجاد زنجیرههای تامین قابل اعتماد و پایدار برای این مواد معدنی
را در اولویت قرار دهد.
*توضیح تصویر،دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، نیز درتلاش برای بهبود روابط با
آسیای میانه است. او درنوامبر نشستی با هر پنج رهبر برگزار کرد و درفوریه روسای جمهور
ازبکستان وقزاقستان، شوکت میرضیایف (چپ) و قاسم جومارت توکایف (راست)، را برای
نخستین نشست شورای صلح خود میزبانی کرد
کشورهای دیگر نیز پیشاپیش برای دسترسی به ذخایرآسیای
میانه اقدام کردهاند. درنوامبر، دونالد ترامپ، رئیسجمهورآمریکا، نشستی با پنج
کشور آسیای میانه برگزار کرد. ایالات متحده میخواهد منابع فلزات خاکی کمیاب و
مواد معدنی حیاتی خود را متنوع کند، چون بیشتر آنها در حال حاضر از چین تامین میشود.
دلیل سوم آنکه
بریتانیا تلاش میکند از ابزارهای «قدرت نرم» برای افزایش نفوذ خود استفاده کند.
دانشگاههای بریتانیا درآسیای میانه بسیار مورد احتراماند
و لندن معتقد است این موضوع به پیشبرد منافعش درمنطقه کمک خواهد کرد. درنتیجه،
شمار توافقنامههای همکاری میان دانشگاههای بریتانیا و آسیای میانه درسالهای
اخیر افزایش یافته است.
درعین حال، بنا بر گزارش اندیشکده «گروه سیاست خارجی
بریتانیا»، مستقر درلندن ارتباطات آموزشی به تسهیل روابط تجاری کمک میکند. تحلیلگران
این نهاد ادعا میکنند: «تعامل با فرهنگ بریتانیا تمایل به تجارت با بریتانیا را ۷ درصد افزایش میدهد.»
*زیرتصویر،اما شرکای اصلی حاکمان آسیای میانه همچنان روسیه وچین هستند. عکس ازنشست
سازمان همکاری شانگهای سال۲۰۲۴
لرد جان آلدردایس، نماینده تجاری بریتانیا، که چندی
پیش از تاشکند دیدار کرد، تائید کرد دولت بریتانیا با صدور ۴ میلیارد پوند ضمانت صادراتی از توسعه زیرساختها و
استخراج «مسئولانه» معادن درآسیای میانه حمایت خواهد کرد. علاوه بر آموزش وخدمات
مالی بریتانیا، آسیای مرکزی به طور فزایندهای به فناوری و تجهیزات علاقهمند شده
است؛ برای نمونه درحوزههایی مانند هابهای ریلی، فرودگاهها و گذرگاههای مرزی.
رویکرد مبتنی بر ارزشها
بریتانیا مایل است روابط خود را با کشورهای آسیای میانه بر پایه ارزشهایش
بنا کند، اما ایجاد توازن میان روابط اقتصادی وحفاظت از حقوق بشر دراین منطقه
بسیار دشواراست. روسیه و چین عموما آسانتر میتوانند روابط تجاری برقرار کنند،
چون رهبران محلی را به نقض حقوق بشر متهم نمیکنند.
بریتانیا به ارزشهای خود، برابری جنسیتی و احترام به حقوق جامعه الجیبیتیکیو
افتخار میکند. آیا دولت این کشور باید درحالی که درپی تعمیق روابط با آسیای میانه
است، به این ارزشها وفادار بماند؟
تمام کشورهای آسیای میانه به درجات مختلف اقتدارگرا هستند. فعالان
حقوق بشر این منطقه را یکی از«سرکوبگرترین» مناطق جهان میدانند. فریدم هاوس درتازهترین
گزارش خود هرپنج کشور را «غیرآزاد» طبقهبندی کرده است.
قزاقستان و قرقیزستان پیشتر کمتر سرکوبگر تلقی میشدند، اما اکنون،
به گفته فریدم هاوس، دولتهای آنها نیز درمسیر«اقتدارگرایی تثبیتشده» حرکت کردهاند.
درسال۲۰۲۳، ازبکستان قانون
اساسی خود را اصلاح کرد تا دوره ریاستجمهوری را تمدید کند. رسانههای مستقل درمنطقه
بهطور نظاممند تحت پیگرد قرار میگیرند و دادگاهها ابزار مطیع مقامات هستند.
درنیمه نخست دهه ۲۰۰۰، کریگ موری، سفیر بریتانیا در ازبکستان، بهطور علنی اسلام کریماف،
رئیسجمهور وقت را بهدلیل نقض حقوق بشر محکوم کرد و مدعی شد مقامهای بریتانیایی
اطلاعاتی از مقامات ازبک دریافت کردهاند که تحت شکنجه به دست آمده بود. رسوایی
دیپلماتیک بهوجود آمد و کریگ موری برکنار شد.
کمیته امور خارجی مجلس عوام بریتانیا درگزارشی درباره آسیای میانه گفت
این منطقه درک ضعیفی از حقوق بشر دارد و تنها بهطور جزئی به آن احترام میگذارد.
دراین گزارش نوشته شده است: «ازبکستان در زمینه آزادی مذهبی ومبارزه
با کار اجباری پیشرفتهایی داشته که شایسته تحسین است. با این حال، آسیای میانه
اخیرا شاهد موارد جدیدی ازسرکوب علیه اپوزیسیون سیاسی ومطبوعات بوده است.اعتراضات
بهطورخشونتآمیز سرکوب میشوند، شکایتهای مربوط به شکنجه رایج است، خشونت مبتنی
بر جنسیت همچنان مشکلی جدی است، انتخابات نه آزاد است و نه منصفانه، و متهمان از
حق دادرسی عادلانه برخوردار نیستند.»
فراتر از حقوق بشر، این کمیته پارلمانی مایل است بریتانیا در روابط
خود با آسیای میانه به مسئله «پولهای کثیف» نیز بپردازد. این کمیته برآورد میکند
که این پولها هم به بریتانیا سرازیر میشوند وهم ازطریق آن عبور میکنند.
آیا بریتانیا که خود را متعهد به «رویکرد مبتنی بر ارزشها» میداند،
این انتقادها را بهطور علنی مطرح میکند؟ بهویژه در زمانی که رهبران دیگر، مانند
دونالد ترامپ، عمدتا این مسائل را بهخاطر منافع اقتصادی نادیده میگیرند.
و به همان اندازه مهم، آیا رهبران آسیای میانه گوش خواهند داد؟ این
پرسش بهویژه از آن جهت مطرح است که بریتانیا با کاهش بودجه کمکهای خارجی خود،
بخشی از اهرم فشارش را از دست داده است.
بنا بر اعلام وزارت خارجه بریتانیا درسالهای ۲۰۲۴ و۲۰۲۵ تنها ۱۲/۷ میلیون پوند کمک
توسعهای به آسیای میانه اختصاص داده شد. پیش ازاین کاهش، تنها تاجیکستان سالانه ۱۵ تا ۲۰ میلیون پوند از
بریتانیا دریافت میکرد.
https://www.bbc.com/persian/articles/cvg5v6g4n53o
موضوعات مرتبط
آمریکا وآسیای مرکزی: ترامپ با همسایههای ایران و افغانستان چه
خواهد کرد؟
https://www.bbc.com/persian/articles/ckgdyd0geggo
