صد ودومین سالگرد جنبش جمهوری خواهی

 بیانیهٔ شورای همکاری ترکمن‌صحرا

به مناسبت یکصد و دومین سالگرد جنبش جمهوری‌خواهی در ترکمن‌صحرا
بنام آزادی و حافظهٔ خاموش‌نشدنی مردم ترکمن‌صحرا
در آستانهٔ سالگرد جنبشی که دریکی از پرآشوب‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر ایران، ما یاد و نام انسان‌هایی را گرامی می‌داریم که در میان آشفتگی نظم جهانی ناشی از پیامدهی جنگ جهانی اول (۱۹۱۴-۱۹۱۸)، همچون بسیاری از فرزندان و رهبران ملت‌ها، حق زیستن بر پایهٔ هویت خویش و برخورداری برابر از حقوق را فریاد کردند.
    جنبشی که با نام و رهبری عثمان آخوند درحافظهٔ تاریخی مردم ترکمن پیوند خورده است، تنها یک واقعهٔ سیاسی نبود؛ بلکه پژواک اوج مبارزه‌ای مداوم برای حفظ زبان، فرهنگ و نیز مهم‌تر از همه، دفاع از حق تعیین سرنوشت مردم ترکمن‌صحرا به دست برگزیدگان و نمایندگان همان سرزمین بود.
    درسال‌هایی که ایران گرفتار بحران‌های عمیق سیاسی، مداخلات خارجی و فروپاشی نظم پیشین شده بود، درسراسر کشور صداهای گوناگونی برای خودسامانی و بازتعریف مناسبات قدرت برخاست. در ترکمن‌صحرا نیز معتمدان، سرداران، روحانیان، ریش‌سفیدان و سران طوایف، در پی آن بودند که آیندهٔ سرزمین خویش را به دست خود رقم زنند؛ آینده‌ای که در آن مردم صحرا تنها تماشاگر تصمیم‌هایی نباشند که دور از آنان و بدون مشارکت ایشان گرفته می‌شد.
   اعلام جمهوری ترکمن‌صحرا درکنگرهٔ ۲۰ مه ۱۹۲۴، هرچند کوتاه و ناپایدار، بازتاب همین خواست تاریخی بود؛ تلاشی برای آنکه مردم این دیار در سرنوشت خویش سهم داشته باشند وشأن انسانی و اجتماعی‌شان در گردباد تحولات زمانه فراموش نشود.
   اما رضاخان قلدر و کودتاچی، که در پی تثبیت اقتدار متمرکز خویش بود، این حرکت را برنتافت. ارتش حکومت مرکزی، با تکیه بر قدرت نظامی و حمایت قدرت‌های خارجی ــ به‌ویژه بریتانیای کبیر که در تحولات آن دورهٔ ایران نقشی تعیین‌کننده داشت ــ به سوی صحرا روانه شد. روستاها ناامن گردید، بسیاری از سران و همراهان جنبش تحت تعقیب قرار گرفتند، عدهٔ کثیری کشته شدند، گروهی آواره گشتند و بخشی از حافظهٔ سیاسی ترکمن‌ها زیر فشار سرکوب و سکوت فرو رفت.
   سرکوب آن جنبش تاریخی، پس از ماه‌ها مقاومت مسلحانه، تنها پایان یک حرکت سیاسی نبود؛ بلکه آغاز دوره‌ای بود که در آن بسیاری از روایت‌های محلی، صداهای ملی و تجربه‌های تاریخی مردمان پیرامونی از حافظهٔ رسمی کشور کنار گذاشته شد. اما تاریخ را نمی‌توان با سکوت به فراموشی سپرد.
    امروز، پس از گذشت دهه‌ها، یاد آن جنبش هنوز در شعرهای صحرا، روایت پیران، نام‌ها و خاطره‌ها زنده است. یاد عثمان آخوند و همراهانش، یاد انسان‌هایی است که در زمانه‌ای دشوار، برای آنچه حق و شرافت می‌دانستند ایستادگی کردند؛ چه با آنان موافق باشیم و چه منتقدشان. 
ما بر این باوریم که بازخوانی این فصل از تاریخ، نه برای بازتولید کینه و جدایی، بلکه برای شناخت حقیقت تاریخ معاصر، احترام به گوناگونی فرهنگی و پاسداشت کرامت همهٔ مردمان این سرزمین، و نیز برای رسیدن به تعریفی نوین، عادلانه و فراگیر از ایران و ایرانی، ضرورتی انکارناپذیر است.
   از نظر ما، ملت‌ها و مردمان تنها با به‌رسمیت ‌شناختن حافظهٔ یکدیگر واحترام متقابل به حقوق تاریخی وفرهنگی همدیگر می‌توانند به آینده‌ای انسانی‌تر، آزادتر و عادلانه‌تر دست یابند.
   یاد جنبش جمهوری‌خواهی ترکمن‌صحرا وبانیان آن گرامی باد

  شورای همکاری ترکمن صحرا

(حزب اتحاد ترکمن صحرا

 -سازمان فرهنگی و سیاسی ترکمن صحرا

-شورای همبستگی ترکمن صحرا)

  ۲۴ ارديبهشت ۱۴۰۵ – ۱۴ماه مه۲۰۲۶